§ 13. Ýyl boýunça geçilenleri gaýtalamak.

253-nji gönükme.  Okaň. Has gara ýazylan sözlerdäki

çekimlileriň inçe çekimlidigini ýa-da ýogyn çekimlidigini aýdyp beriň.

Mahri bir gün goňşy çagalar bilen ýoluň gyrasynda oýnap otyr eken. Olaryň ýanyna Sonagül eje-de hasasyny tyrkyldadyp gelipdir.

Çagalaryň oýunlaryny synlap, ep-esli wagt aýak üstünde durupdyr. Sonagül ejäniň hasasyna söýenip, henizem dik duranyna gözi düşen Mahri onuň ýanyna ylgap baryp:

Sonagül  eje,  sen  ýadansyň.  Getir,  hasaňy  men saklaýyn —. diýipdir.

(G. Seýitmádow).

254-nji gönükme. Göçüriň we soraglara jogap beriň.

Darak — daragy

erik   —  erigi

kitap   —  kitaby

Tertip —  tertibi

 sagat   —  sagady

çigit   —  gigidi

agaç   —  agajy

1. Birinji sözleriň soňundaky çekimsizler nähili çekimsizler?

2. Bu sözlere çekimliler goşulyp ýazylanda, şol çekimsizler nähili çekimsizlere öwrülýärler?

* * *

255-nji gönükme. Göçüreniňiz.de, ýaýyň içindäki çekimlini onuň öň ýanyndaky söze goşup ýazyň.

1. Myrat(y) şaşka durnagyna çagyrdylar. 2. Okuwçylar mekdep(e) barýarlar.

3. Garry balyk(y) suwa goýberipdir. 4. Bu oturgyç(y) öýe eltiň!

* * *

256-njy gönükme. Okaň. Has gara ýazylan sözleri dilden bogna bölüň we her bognuň açykdygyny ýa-da ýapykdygyny aýdyp beriň.

Käkilik. 

Käkilik dag gözelliginiň ýaraşygydyr. Ol dag depelerinde bolýar. Käkilik gowaklarda çöp-galamlardan höwürtge ýasanýar.

Olar orän çalt uçýarlar. Depelere, daglara çalt ýorgalap çykýarlar. Käkilik juda owadan guşdur. Onuň käkeleýán sesi diýseň ýakymly.

(A. Gylyjow).

* * *

257-nji gönükme. Okaň. Adam atlaryny,familiýalary,şäherleri we obalaryň,daglaryň we   derýalaryň adyny tapyp, ýazuwda olaryň ilkinji  harpynyňnähili harp bilen ýazylýandygyny aiýdyp beriň.

1.Meniň klasdaş dostumyň ady Aman, onuň familiýasy
Baýramow. Amanyň daýzasy Bibigül Daşoguz şährinde ýaşaýar.

2.Biz indiki dynç güni Mane hem-de Çäçe obalaryna
gezelenje gidýäris.

3. Biziň ýurdumyzda Etrek, Sumbar, Amyderýa ýaly
derýalar bardyr.

4. Geologlar   Balkán   hem-de Guba daglarynda
bolupdyrlar.

* * *

258-nji gönükme. Özüňize tanyş adamlaryň,şäherleriň, obalaryň atlaryny getirip, sözlemler düzüň we depderiňize ýazyň.

Nusga: Meniň doganym Ata Aşgabat şährinde gulluk edýar.

* * *

259-njy gönükme.  Bir zadyň hilini, reňkini, tagamyny aňladyň,sözleri tapyp,nusgadaky ýaly edip,depderiňize ýazyň.

Nusga:

1. Gaty ýer.

2. Ak mata.

3.  Süýji suw.

Bir zadyň hilini, reňkini, tagamyny görkezýän sözleriň aşagyny çyzyň we olaryň nähili soraga jogap bolýandygyny aýdyň.

* * *

260-njy gönükme  Okaň. Bir zadyň hilini, reňkini görkezýän sözleri tapyp, olaryň  nähili soraglara jogap  bolýan­dygyny aýdyň.

261-nji gönükme. Gögüriň. Nähili?, neneňsi? diýen soraglara jogap bolýan sözleriň aşagyny çyzyň.

1. Seniň gyzyl, sary, gök, ýaşyl galamlaryň barmy? 2. Gumda süýji suwly guýular bar.

3. Biziň ýurdumyzda üly şäherler, beýik daglar köp.

4. Bir alaja ýüpüm bar, nirä uzatsam ýetýär (matal).

* * *

262-nji gönükme. Okaň we has gara ýazylan sözleriň

náhili  soraglara   jogap bolýandygyny aýdyň.

Gurban okady. Gurban okaýar. Gurban okajak. Gözel gitdi. Gözel gidýär. Gözel gider.

Hereket aňladýan sözleri aýdyp beriň.

* * *

263-nji gönükme.  Göçüriň we nokatlara derek ýaýyň

içindäki soraglara jogap bolýan sözleri tapyp ýazyň.

Jigim gurjak ... (näme etdi?). Jigim gurjak ... (näme edýär?). Jigim gurjak ... (näme eder?).

Biz ertir gezelenje... (näme etjek?). Bu gün ýagyş ... (näme eder?).

* * *

264-nji gönükme. Göçüriň. Näme etdi?, näme edýär?, näme etjek?, näme eder? diýen soraglara jogap bolup,   gymyldy-hereketi anladýan sözleriň aşagyny çyzyň.

1. Biziň etrabymyz pagta borçnamasyny doldy. 2. Mekdep okuwçylary rus dilini öwrenýär.

3. Durdy okalgadan okamaga kitap alar. Ol ertekileri, goşgulary okamagy halaýar.

4. Men saňa teatrda garaşjak.

* * *

265-nji gönükme. Sözlemleri öz äheňi — intonasiýasy bílen okaň.

Her sözlemden soňnähili belgi goýlupdyr we bu belgiden soňky

başlanýan sözlem nähili harp  bílen başlanýar?

1.Ýuriý   Gagarin  ilkinji   kosmonawt.  2. Biz Aşgabatdaky ýadygärlikleri gördük. Siz Magtymguly şaýolunyň ugrundaky Magtymgulynyň ýadygärligini gördüňizmi? Kaka, maňa surat çekmegi öwretsene!

Ýadygärlik sözüniň manysyny sözlükden öwreniň.

* * *

266-njy gönükme.  Suratlara seredip, kimiň näme edýändigi barada habar

berýän sözlemler düzüň we depderiňize ýazyň.

Nusga: Maral top oýnaýar.

* * *

* * *