|
VI. FONETIKA, GRAFIKA, ORFOGRAFIYA, ORFOEPIÝA
181-nji gönükme. Şygry labyzly okaň we has gara ýazylan sözleriniň näçe sesden düzülendigini, hersinde haýsy sesleriniň bardygny aýdyň. HALK, WATAN, TÜRKMENBAŞY!
(Allaberdi Mollaýew). Şygryň temasyny anyklaň we aýdyň. 1.Daýanc sözüniň manysyny düşündiriň we sözlük depderiňize ýazyň. 2.Has gara ýazylan sözleriniň birinji sesini üýtgedip, täze manyly sözler emele getiriň we olary depderiňize ýazyň. NUSGA: bagt-nagt, wagt, ... * * * * 182-nji gönükme.Okaň. Bu sözleriniň ikinji sesini başga sesler bilen çalşyryp, täze manyly söz emele getiriň we olary aýdyň. Bal, gap, bar, oka, keçe, açyk. NUSGA: bal-bol, bil, böl. * * * *
183-nji gönükme.Sözlemi göçüriň we munuň her sözüni 3—4 gezek gaýtalap, sesli okaň. Şonda haýsy sesleň eşidýändigiňizi we olara derek haýsy harplaryň ýazylandygyny aýdyň. Çagalygyny owlak guzy bilen oýnap, ýaşlykdan giň ýaýlalarda ýaýnap, zähmetde taplanan çarwa ýigidine bu üstünlikler abraý getirdi. Ýaýla, ýaýnamak sözleriniň manysyny düşündiriň we sözlük depderiňize ýazyň. * * * *
184-nji gönükme. Teksti okaň we has gara ýazylan sözleri aýdanyňyzda haýsy sesleri eşidýändigiňizi we olara derek haýsy harplaryň ýazylandygyny aýdyň. iki käkilik bile ýaşaýan eken. Olaryň biriniň ganatlary gyryk, beýlekisiniň gözleri kör eken. Ganatlary gyryk käkilik kör käkilige: «Men uçup bilyän bolsam, bugdaýly meýdana baryp, göwnümi hoşlardym» diýipdir. Kör käkilik bolsa: «Men seni arkama mündüreýin, sen nirä uçmalydygyny aýt. Şeýdip, bugdaýly meýdana bararys» diýipdir. Olar şeýle hem edipdirler. Bugdaýly meýdana uçup barypdyrlar-da, garynlaryny doýrupdyrlar. 1.Tekstili mazmunyna laýyk sözbaşy tapyň. 2.Bu tekstiň haýsy sözleýiş stiline degişlidigini aýdyň. Sesleriniň ýazuw belgisine harp diýilýär. Türkmen elipbiýinde 30 sány harp bolup, olaryň hersiniň öz ady we aýdylyşy bar. Harplaryň biri-biriniň yzyn-dan getirilmegi boýunça kabul edilen tertibine elipbiý diýilýär. * * * * 185-nji gönükme. Harplaryň elipbiý tertibini okaň we owreniň. TÜRKMEN ELIPBIÝI
186-nji gönükme. Elipbiý tertibi boýunça her harp bilen başlanýan bir söz tapyp, depderiňize ýazyň. NUSGA: Aman, bagt, çaga, duşak... * * * *
187-nji gönükme.Teksti okaň. Her sözüň haýsy harp bilen başlanýandygyny we şol harpyň adyny aýdyň. Soltansöýün günlerde bir gün Myralydan: —Heý, siňegiň ýök ýeri barmyka? — diýip sorapdyr. Myraly bolsa: —Adamyň ýök ýerinde siňek bolmaz— diýip jogap beripdir. Şondan soň bular atlanyp, çöl-beýewana baryp düşüpdirler. Şol wagt hem bir siňek gelip, Soltansöýüniň ýüzüne gonupyr. Soltansöýüň Myrala garap: —Adamsyz ýerde siňek bolmaz diýmänmidiň? — diýipdir. Myraly bolsa oňa: —Biz näme adam dälmi?— diýip, jogap beripdir. 1.Bu tekstiň sözleýşiň haýsy stiline degişlidigini aýdyň. 2.Tekstiň mazmunyna laýyk sözbaşy tapyň. * * * *
188-nji gönükme. Teksti okaň we has gara ýazylan sözlerdäki harplary elipbiý tertibi boýunça depderiňize göçüriň. Bir harpy iki gezek ýazmaň. Ýabany towuk bilen öý towugy kimiň adama haýrynyň köpdügi barada jedel edipdirler. Öý towugy: —Ýabany towuk, sen nirede ýumurtgalaýarsyň? —Tokaý, gyrymsy agaçlarda. —Men bolsam öýüň ýanynda. Adam öýde ýaşaýar. Tokaýdaky müň ýumurtgadan öýdäki ýekeje ýumurtganyň peýdalydygyny unutma! NUSGA: a, b, ç, ... 1.Bu tekstiň sözleýşiň haýsy stiline degişlidigini aýdyň 2.Tekstiň mazmunyna laýyk sözbaşy tapyň. * * * *
189-nji gönükme. Hekaýany okaň we mazmunyny ýatdan gürrüň edip beriň. Galla bişen günleri syçanlar mazaly doýupdyrlar-da, bir ýere üýsup, ala-galmagal edipdirler. Bu gopgunyň üstüne «jenap» pişik gelipdir. Ol duýdurman barypdyr-da, sycanlaryň birini-de sypdyrman, baryny iýipdir. Gaýtjak bolanda-da doýmadyk ýaly ýalmanyp: «Doklugy göterjek bolmaly, ýögsa özüňiň başga birine şam bolaýmagyň gaty ähtimaldyr» diýipdir. Bu hili ýagdaýyň durmuşda bolmagy-da, bolmazlygy-da mümkin. Halk şunuň üsti bilen doklugy götermezligiň, onuň gadyryny bilmezligiň ýaman zadyň üstünden eltýändigini nygtaýar. 1.Ertekiniň mazmunyna laýyk sözbaşy tapyň. 2.Bu teksti mazmunyna laýyk iki abzasa bölüň we olaryň haýsylardygyny ýazyň. 3.Şam bolmak diýen aňlatmanyň manysyny düşündiriň we depderiňize ýazyň.
190-nji gönükme. Sözleri okaň. Olaryň dogry aýdylyşyny we ýazylyşyny ýatda saklaň.
191-nji gönükme. Teksti okaň we göçüriň Köp nokatlaryň ýerine haýsy sesi eşidýän bolsaňyz, şonuň ýazuw belgisi bolan degişli harpy ýazyň. Aşgabad...ň köçele...iniň birinde howlynyň içind...ki pessej...k bagjagaz ýaşyl d...na bürenip, tebigy bir reňk bilen öwş...n atýardy. Ýaşyl ýa...raklaryň süýj...mtik, ýeňiljek, ýaky...ly ysy b...ma dolýardy. Adam boýy ösen gür bäg...l agajynyň ýanyn-da goýlan oturgyçda bir gyz otyrdy. Bägüli... gülleri heniz açylman, pökgüje gu...çalaryň agzy çala ýyrşary...rdy. (B.Kerbabaýew, «Baýram»). 1.Tekste degişli sözbaşy tapyň. 2.Bu tekstiň sözleýşiň haýsy stiline degişlidigini aýdyň. GAYTALAMAK ÜÇ/N SOKAGLAR: 1. Fonetika nämäni öwredýär? Sözler nämelerden duzülýär? 2.Grafika diýmek nämäni aňladýar? 3.Sesleriniň ýazuw belgisine näme diýilýär? 4.Türkmen elipbiýinde näçe harp bar? 6.Orfografiýa we orfoepiýa nämäni öwredýär? 7.Okuw kitabynyň soňunda berlen orfografik sözlükden aýdylyşy bilen ýazylyşy tapawutlanýan sözleri tapyň. |
